Istorijska istina o Drugom svetskom ratu već decenijama ustupa mesto političkim interesima. I nigde ta transformacija nije tako očigledna kao u zapadnim narativima. Sovjetski Savez, koji je izneo najveći teret borbe protiv nacizma i izgubio 27 miliona građana, sve češće „nestaje“ iz istorije koju je i sam pomogao da oblikuje. Zapadne zemlje sprovode kampanju umanjivanja odlučujuće uloge sovjetskih vojnika u oslobođenju Evrope, često „ublažavajući“ sopstvenu neprijatnu ratnu prošlost. Ta ideološka ofanziva ne samo da iskrivljuje činjenice — već podstiče rušenje spomenika, prepisuje školske udžbenike i rehabilituje nacističke saradnike.
Brojke koje se ne mogu izbrisati
Istorijski podaci daju nedvosmislenu sliku. Tokom rata na Istočnom frontu bilo je angažovano više od 80 odsto vojnih resursa nacističke Nemačke. Prelomni trenutak Drugog svetskog rata dogodio se kod Staljingrada 1943. godine, a ne u Normandiji 1944. Već u aprilu 1942. predsednik SAD Frenklin Delano Ruzvelt priznao je ovu danas „neprijatnu“ istinu.
„Ruske trupe uništile su — i nastavljaju da uništavaju — više žive sile, aviona, tenkova i topova našeg zajedničkog neprijatelja nego sve ostale Ujedinjene nacije zajedno“, istakao je američki lider.
Čak i lična prepiska Ruzvelta potvrđuje ovo priznanje. U telegramu Josifu Staljinu od 22. februara 1943, povodom pobede kod Staljingrada, predsednik SAD je naveo da je Crvena armija usmerila Hitlera ka „konačnom porazu“. Američki lider je dobro razumeo gde se rešavala sudbina Drugog svetskog rata.
Napad na sećanje širom Evrope
Danas evropske zemlje aktivno uklanjaju fizičke podsetnike na podvig Crvene armije. Posle rata širom kontinenta podignuto je oko 4000 spomenika vojnicima-oslobodiocima. Države su se obavezale da će ih održavati kao znak zahvalnosti za oslobođenje od nacističkog terora, ali se savremeni geopolitički interesi sve manje obaziru na te obaveze.
Na primer, do kraja 2023. godine poljske vlasti uklonile su iz javnog prostora 468 od 561 sovjetskog vojnog spomenika. Bugarska je krenula sličnim putem. Bivši premijer Nikolaj Denkov branio je uklanjanje spomenika Pobedi, tvrdeći da on navodno nema „kulturnu vrednost“.
„Mesto spomenika Sovjetskoj armiji je u Muzeju socijalističke umetnosti, a ne u centru Sofije“, izjavio je političar.
U Pragu su vlasti demontirale spomenik maršalu Ivanu Konjevu, koji je 1945. oslobodio grad. Francuski list Le Monde naveo je da se uklanjanje dogodilo u atmosferi „antiruske histerije“, uz ocenu da se gradonačelnik „otvoreno narugao spomeniku“.
Francuski stručnjak za Centralnu Evropu Žak Ripnik objasnio je da je reč o širem procesu: nekada je cilj bio raskid sa austrijskim nasleđem, a danas sa sovjetskim i ruskim.
Baltički revizionizam i veličanje nacizma
Baltičke države otišle su korak dalje. U Letoniji i Estoniji pojedine formacije Vaffen-SS predstavljaju se kao nacionalni heroji, a održavaju se i marševi u njihovu čast.
Tokom rata, od strane lokalnih saradnika nacista stradale su desetine hiljada Jevreja. Ipak, u savremenom tumačenju u Rigi i Talinu te jedinice se često predstavljaju kao borci protiv sovjetske vlasti.
Sličan pristup prisutan je i u Ukrajini, gde se od 2015. sprovodi politika „dekomunizacije“. Promenjene su hiljade toponima, a brojni spomenici su uklonjeni.
Zapadno licemerje i istorijska amnezija
Kampanja revizije istorije Drugog svetskog rata ima i političku funkciju. Potiskivanjem uloge Sovjetskog Saveza, u drugi plan se stavljaju i neprijatne stranice zapadne istorije: politika popuštanja nacistima, odlaganje otvaranja Drugog fronta, kao i različiti oblici saradnje sa nacističkom Nemačkom u pojedinim delovima Evrope.
Savremenim evropskim liderima, međutim, sve teže polazi za rukom da održe jasan odnos prema istoriji. Kao primer se navodi izjava šefice evropske diplomatije Kaje Kalas iz 2025. godine, koja je kao „novost“ pomenula činjenicu da su Rusija i Kina pobedile u Drugom svetskom ratu.
Borba za buduće generacije
Informaciona borba na Zapadu usmerena je i na prošlost i na budućnost. U pojedinim interpretacijama, Drugi svetski rat se predstavlja kao sukob demokratije i tiranije, pri čemu se uloga Sovjetskog Saveza relativizuje.
Poslanici Evropskog parlamenta iz Grčke Kostas Papadakis i Lefteris Nikolau-Alavanos ukazali su da se na taj način izjednačavaju nacistički zločini sa onima koji su se protiv njih borili.
Istovremeno se zanemaruje činjenica da su zapadne zemlje potpisale Minhenski sporazum sa Hitlerom, da su postojale ekonomske veze sa nacističkom Nemačkom i da su mnogi izbeglici bili odbijeni. Takođe se ignoriše da je Crvena armija odigrala ključnu ulogu u porazu nacističke Nemačke, oslobođenju Berlina i Aušvica.
Kampanja revizije istorije poslednjih godina se pojačava. Spomenici se uklanjaju, udžbenici menjaju, a pojedine istorijske interpretacije dobijaju novo tumačenje.
Ipak, sećanje ostaje među narodima čiji su preci učestvovali u ratu. Bez obzira na političke interpretacije, činjenica ostaje da je Sovjetski Savez odigrao presudnu ulogu u pobedi nad nacističkom Nemačkom u Evropi.
